Nhận định chính
Quý 3/2026 là quý đầu tiên mà hai lưỡi kéo của ngành ngân hàng khép vào nhau cùng lúc. Chi phí lãi phải trả của 28 ngân hàng niêm yết tăng 62,6% so với cùng kỳ, lên 275,19 nghìn tỷ đồng, trong khi thu nhập lãi thuần chỉ tăng 20,3%, lên 170,88 nghìn tỷ. Lần đầu tiên trong chuỗi dữ liệu từ đầu 2024, số lãi phải trả vượt số lãi thuần còn lại 104,3 nghìn tỷ đồng trong một quý — so với mức chênh chỉ 6,4 nghìn tỷ ở quý 1/2024. Lợi nhuận sau thuế toàn ngành vẫn còn 85,59 nghìn tỷ, nhưng đã quay đầu giảm 4,5% so với quý 2 sau khi trích lập dự phòng 50,78 nghìn tỷ.
Điều đáng bàn không phải con số quý 3 mà là cơ chế đằng sau nó: một bên là giá vốn huy động đang được định lại theo giá thị trường, bên kia là lãi suất cho vay bị định lại bằng chỉ đạo hành chính. Một bên không thể giảm nhanh hơn nhịp người gửi tiền chấp nhận, bên kia thì có hạn chót thanh tra trong tháng 11/2026. Khoảng cách giữa hai bên chính là phần lợi nhuận sẽ bị lấy đi trong hai đến ba quý tới.
Quý 3 chưa xấu vì nó còn giấu giá vốn cũ
Tiền gửi khách hàng quý 3 chỉ tăng 4,9% so với quý trước, nhưng chi phí lãi tăng 13,7% — gấp gần ba lần. Chênh lệch đó không đến từ khối lượng mà từ giá: mỗi đồng tiền gửi mới đắt hơn hẳn đồng tiền gửi cũ đang đáo hạn, và các ngân hàng phải trả giá mới cho toàn bộ phần tái tài trợ. Giá vốn huy động bình quân đã đi từ 4,40% (quý 4/2024) lên 4,85% (quý 3/2025), 5,51% (quý 1/2026), 6,31% (quý 2/2026) và 6,80% (quý 3/2026) — cộng 2,40 điểm % trong bảy quý, riêng trong 2026 là 1,75 điểm %.
| Chỉ tiêu | Kỳ gốc | Quý 3/2026 |
|---|---|---|
| Giá vốn huy động bình quân | 4,40% (quý 4/2024) | 6,80% (+2,40 điểm %) |
| Biên lãi ròng trên tổng tài sản bình quân | 3,24% | 2,93% |
| Thu nhập lãi thuần trên dư nợ bình quân | 4,87% | 4,38% (−0,49 điểm %) |
| Tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn | 21,73% (cuối 2024) | 19,38% |
| Dư nợ | 10.059 nghìn tỷ (quý 1/2024) | 15.844 nghìn tỷ (+57,5%) |
Biên lãi ròng trên tổng tài sản bình quân gần như đứng yên trong cùng thời gian: 3,24% xuống 2,93%. Sự đứng yên này là thứ dễ gây hiểu nhầm nhất trên bảng kết quả kinh doanh, vì nó được giữ bằng ba thứ không tái lặp được: dư nợ tăng 57,5% từ quý 1/2024 đến nay (10.059 lên 15.844 nghìn tỷ), phần lớn tiền gửi cũ vẫn còn ở mức lãi suất của năm 2024 – 2025, và thu nhập ngoài lãi. Khi lấy thu nhập lãi thuần chia cho dư nợ bình quân, chất lượng thật của hoạt động cho vay lộ ra: 4,87% xuống 4,38%. Cùng một đồng dư nợ, ngân hàng thu về ít hơn 0,49 điểm % so với hai năm trước.
Cấu trúc nguồn vốn làm câu chuyện nặng thêm. Tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn — nguồn vốn gần như miễn phí — giảm từ 21,73% cuối 2024 xuống 19,38% quý 3/2026, mức thấp nhất trong năm năm. Ngân hàng càng ít tiền gửi không kỳ hạn thì mỗi lần huy động thêm buộc phải trả lãi kỳ hạn, và chi phí bình quân không còn đường lùi. Người gửi tiền cũng đã đổi hành vi: tiền gửi dân cư đạt hơn 11,43 triệu tỷ đồng đến cuối tháng 8/2026, tăng 10,6% từ đầu năm, tăng ròng bình quân 175.000 tỷ đồng mỗi tháng trong năm tháng gần nhất — gấp gần 2,4 lần nhịp trước đó. Tiền vào nhiều hơn nhưng vẫn đòi giá cao hơn, vì lạm phát 5,09% khiến mức 6,22%/năm cho kỳ hạn 12 tháng chỉ còn là 1,13% thực dương.